پرش به محتوا

اسلام شناسی

پژوهش‌های نوین درباره اسلام

ب. بی‌نیاز (داریوش)

با آغاز عصر روشنگری، ستیز‌ِ فکری میان دانش‌ِ مدرن با دین و نمایندگان‌ِ آن، روحانیت، نیز آغاز شد. روحانیت کلیسا که تا آن زمان افکار مردم را هدایت می‌کرد، ناگاه با موجی گسترده از نقد رو به رو گردید. در این میان کتاب‌های مقدس مانند انجیل عهد قدیم و جدید، و بسیاری دیگر از ادحایث یهودی و مسیحی، زیر ذره‌بین‌ِ نقد‌ِ دانش‌مندان و دانش‌پژوهان قرار گرفت. بازخوانی‌ِ کتاب‌های مقدس آغاز شد و پوستة سخت‌ِ و سمج ایمان و دین‌خویی زیر سوهان‌ِ بی‌وقفة شک قرار گرفت. … و سرانجام علم مدرن توانست جایگاه‌ِ بلامنازع‌ِ دین و نمایندگان آن را بگیرد. داستان‌ها و روایت‌های انجیلی که تا آن زمان به عنوان «اسناد» غیرقابل شک مورد پذیرش‌ِ همگان بود، به تدریج مشروعیت خود را از دست دادند. یکی از این موارد، موضوع موسا و یهودیت بود.

ادامه مطالعه …

اساسن این کتاب دربارة علی‌ِ تاریخی است. آیا شخصیتی‌ِ تاریخی به نام علی وجود داشته یا خیر، پرسشی است که نویسنده در برابر خود نهاده و تلاش کرده با اتکا به همة اسناد‌ِ تاکنون شناخته‌شده، چه اسلامی و چه غیراسلامی، به ژرفنای این موضوع رخنه کند. نویسنده لایه‌های احادیث و روایات اسلامی را که در دوره‌ها و مقاطع‌ِ گوناگون‌ِ تاریخی نگارش شده‌اند با منابع‌ِ غیر اسلامی مانند یونانی، لاتینی و سُریانی مقایسه کرده و نشان می‌دهد که برای چند دهه اساسن نام‌ِ علی در هیچ کدام از این اسناد وجود نداشته است. از سوی دیگر، نویسنده نشان داده که تا مدت زیادی «علی» و «محمد» از صفات و مشخصه‌های همسان برخوردار بودند، سپس به عنوان «برادر» معرفی شدند و تازه در زمان عباسیان است که آرام آرام خط‌ِ تباری علی از محمد جدا می‌شود و این دو شخصیت نمادین به زندگینامه‌های جداگانه مجهز می‌شوند.

ادامه مطالعه …

یان آسمن، مصرشناس، باستان‌شناس، دین‌شناس و منتقد‌ِ فرهنگ یکی از متفکران امروز است که پژوهش‌های گوناگونی در زمینة ادیان و به ویژه شکل‌گیری یکتاپرستی انجام داده است. او هم اکنون یکی از بهترین مصرشناسان جهان به شمار می‌رود.

ادامه مطالعه …

تاریخ این کتاب حداکثر به زمان هارون‌الرشید برمی‌گردد، یعنی اواخر سدة دوم هجری. این کتاب یکی از منابع باقی‌ماندة جریان‌های گنوسی (عرفانی) میانرودان و ایران است که بعدها به غالیان‌ِ شیعه (گزافه‌گویان) شهرت یافتند.

بن‌مایة این کتاب علی‌رغم‌ِ ذکر‌ِ نام‌هایی چون محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین، گنوسی (عرفانی) است.

قدمت‌ِ جریان‌های گنوسی (عرفانی) بسیار طولانی‌تر از ادیان یکتاپرستی است. جهان‌بینی‌ِ عرفانی در مرتبة نخست برکیهان‌شناسی استوار است و خدای آفریننده در ارتباط با عناصر‌ِ کیهانی توضیح داده می‌شود. از این رو، بدون درک‌ِ بودیسم و همچنین دستاوردهای علمی سومریان در زمینة کیهان‌شناسی، فهمیدن‌ِ دستگاه‌ِ نظری عرفانی که بر میراث‌ِ سومریان و بودیسم استوار شده ناممکن است.

ادامه مطالعه …

 ب. بی‌نیاز (داریوش)

به تازگی سه کتاب تازه با عنوان‌های «آغاز‌ِ ستایش علی و شکل‌گیری جهان‌بینی عباسیان»، نویسنده ریموند دکوین (Raymond Dequin)، «یکتاپرستی و زبان خشونت» اثر‌ِ پروفسور دکتر یان آسمن (۱) و «ام‌الکتاب» به ویراستاری ولادیمیر الکسویچ ایوانف شرق‌شناس و یکی از برجسته‌ترین اساتید در زمینة تحقیقات مربوط به فرقة اسماعیلیه، توسط انتشارات پویا منتشر شد.

در این جا تلاش می‌کنم نگاهی کوتاه به بُن‌مایه‌های این سه کتاب بیندازم.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

این نوشتار اساسن از رساله‌ای به نام «آغاز ستایش علی و شکل‌گیری جهان‌بینی عباسیان» که ریموند دکوین نوشته برگرفته شده است. رساله‌ی نامبرده را به فارسی ترجمه کرده‌ام و در آینده‌ی نزدیک به صورت کتاب در اختیار خوانندگان علاقه‌مند قرار خواهد گرفت. موضوع اصلی کتاب نه بررسی محمد‌ِ تاریخی بلکه علی‌ِ تاریخی است. به سخن دیگر، بخش مربوط به محمد، جزئی کوچک از این رساله می‌باشد که نویسنده‌ی کتاب با اتکا به پژوهش‌های همکاران دیگر چکیده‌وار به آن پرداخته است. سلیمان بشیر طی مطالعات بسیار دقیق‌ِ احادیث و روایات اسلامی دریافت که محمد بن حنفیه و محمد‌ِ پیامبر [محمد بن عبدالله] عملن از یک زندگینامه برخوردارند. او پژوهش‌های خود را در کتابی با عنوان «مقدمه فی التاریخ الآخر» (۱۹۸۴) ارایه داده که ریموند دکوین با اتکا بدان، به این موضوع اشاره کرده است.

همان گونه که در کتاب‌های ترجمه‌شده مانند «از بغداد به مرو» و «از اوگاریت به سامره» و مقالات دیگر www.eslamshenasi.net آمده، شخصیت‌ِ تاریخی‌ای به نام محمد وجود خارجی نداشته و کتاب‌هایی که دو سده پس از قدرت گرفتن عرب‌ها نوشته شده مانند «سیره رسول‌الله» ابن هشام، «تاریخ طبری»، «طبقات» ابن سعد و غیره اساسن محصولات‌ِ ایدئولوژیک‌ِ دوره‌ی عباسیان بوده است. این مقاله از زاویه‌ای دیگر به همین موضوع می‌پردازد.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

 

اشاره‌ای کوتاه

نوشتارهایی که تاکنون از سوی نگارنده ترجمه یا نوشته شده‌اند بر نظریه استوار هستند که خاستگاه اسلام در میانرودان و ایران بوده و نه مکه و مدینه. این نظریه همچنین می‌گوید که مسیحیت‌ِ شرق و شاخه‌های گوناگون‌ِ گنوسی، نقطه‌ی آغاز‌ِ آن دینی بود که پس از دو سده به نام اسلام شکل‌ِ نهایی خود را گرفته است. موضوعی که در این نوشتار بدان پرداخته نشده است این پرسش است که: اگر خاستگاه اسلام، مسیحیت‌ِ شرق و گنوسی‌ها است و زبان‌ِ این بستر دینی سُریانی بوده پس چگونه و طی‌ِ چه فرآیندی زبان عربی توانست به عنوان‌ِ زبان‌ِ رسمی‌ِ اسلام خود را جا بیندازد. تلاش خواهم که در آینده تا آن‌جایی که منابع و پژوهش‌های تاکنونی امکان می‌دهند به این موضوع بپردازم.

از سوی دیگر باید یادآوری کرد که چیستی‌ِ اسلام در مرتبه‌ی نخست نه با قرآن بلکه با احادیث، روایات و مذاهب‌ِ چهارگانه تعریف می‌گردد. یعنی ادبیات ثانوی (احادیث و روایات) در اسلام بیش از خود قرآن اهمیت دارند. و درست همین احادیث و روایات هستند که اصول دین، فروع دین، آداب عبادت، آداب پاکیزگی (طهارت)، مسایل مربوط به ارث، مجازات، ازدواج و غیره را تعریف می‌کنند. این ادبیات ثانوی که عمدتن محصولات دوره‌ی عباسیان هستند شدیدن تحت‌ِ تأثیر ادبیات زرتشتی (نسخه‌ی ساسانی) می‌باشند.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

 

مرز میان دین و ایدئولوژی

در این جا تلاش می‌کنم مرز‌ِ بین دین و ایدئولوژی را مشخص کنم. دین تا آن‌جایی دین است که رابطه‌ی معنوی فردی انسان را با خدا در هر شکلی – خواه خدای طبیعی، خواه خدا در شکل بُت یا خدا به معنی انتزاعی‌اش-  بیان کند. به محض آن که دین مدعی پاسخگویی به همه‌ی مسایل انسانی مانند مسایل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‌شود، دیگر دین نیست، بلکه ایدئولوژی یا یک ابزار سیاسی است. از این رو، می‌توان گفت که ادیانی مانند یهودیت، مسیحیت و اسلام نخستین ایدئولوژی‌های کلاسیک بوده‌اند. زیرا این ادیان رسمی برای خود این جایگاه را قایل شده‌اند که می‌توانند با شریعت‌ِ خود به تمامی مسایل انسانی پاسخ گویند. نخستین حکومت‌ِ دینی یهودیان به پادشاهی حشمونائیم (۱۶۷ – ۶۳ پ. م) برمی‌گردد. اوج این حکومت ایدئولوژیک دینی در زمان الکساندر یانایی بود که «در تاریخ یهود به هیولایی جلاد مشهور است … او تنها فرمانروای یهودی تاریخ است که در سرزمین‌های زیر فرمان خود، مردم را به زور شمشیر ناچار به یهودی‌ شدن می‌کرد. … یانایی در طول فرمانروایی خود بیش از پنجاه هزار یهودی را کشت. او جلوی چشم فریسان‌ِ اسیر زن و بچه‌هایشان را کشت.» (۱) به سخن دیگر، در این دوره تعداد یهودیان کشته شده و فراری از اشغال دوگانه‌ی معبد که یک بار در سال ۵۸۵ پیش از میلاد توسط نبودکدنصر دوم و بار دیگر در سال ۷۰ میلادی توسط رومیان صورت گرفت، بسیار گسترده‌تر و خشن‌تر بوده است.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

 

تاریخ را صاحبان قدرت می‌نویسند، ولی …

تقریبن ۲۰۰۰ سال همه بر این پندار نادرست بودند که همین انجیل (عهد جدید) که شامل اناجیل چهارگانه‌ی متی، مرقس، لوقا و یوحنا است، تنها کتاب‌ِ مقدسی است که از زندگی مسیح گزارش داده است. لایه‌ی دیگر این پندار نادرست این بود که باز همه بر این نظر بودند که این اناجیل چهارگانه توسط نویسندگان‌ِ آنها یعنی متی، مرقس، لوقا و یوحنا نوشته شده است. به هر رو، این پندار نادرست از کتاب‌ِ مقدس مسیحیان و تاریخ مسیحیت توانست تقربین ۲۰۰۰ سال دوام بیاورد و تصویری از تاریخ مسیحیت برای نسل‌های آینده به جای بگذارد که پایه و اساس آن نادرست و ساختگی بوده است.

اگرچه تاریخ را پیروزمندان‌ِ صاحب‌ِ قدرت می‌نویسند ولی این بدان معنی نیست که حقایق تاریخی برای همیشه در زیر آوار‌ِ تاریخ پنهان باقی می‌مانند. این یک پرسش‌ِ زمان است که حقایق تاریخی چه هنگام از زیر آوار و ویرانه‌های تاریخ بیرون آورده می‌شوند.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

به تازگی کتاب‌ِ «از اوگاریت به سامره» نوشته‌ی فلکر پپ Volker Popp که بخش بزرگی از مجموعه‌ی کتاب‌ِ «آغاز اسلام» را تشکیل می‌دهد به فارسی برگردانده شده و هم اکنون در اختیار خوانند‌گان قرار دارد.

******

به خلاف‌ِ اسلام‌شناسی‌ِ سنتی که همه‌ی بررسی‌ها و تحلیل‌های خود را با اتکا به وقایع‌نگاری اسلامی انجام می‌دهد، این کتاب به گونه‌ای موشکافانه و ریزبینانه با کمک مدارک واقعی و ملموس یعنی سکه‌ها، سنگ‌نبشته‌ها و منابع معاصر بر آغاز اسلام پرتوافکنی می‌کند. در روند این بازسازی تاریخی، نویسنده نشان می‌دهد که تاریخ اسلام به خلاف گزارشات وقایع‌نگاران اسلامی با پیامبری به نام محمد آغاز نشده است، زیرا او هیچ‌گاه موجودیت تاریخی نداشته است.

تاریخ شکل‌گیری اسلام یکی از پیچیده‌ترین کلاف‌های تاریخی در منطقه‌ی خاور نزدیک و میانه بوده و هست. مسیحیت شرق بیش از چهار سده در ایران‌ِ ساسانی تثبیت شده بود. عرب‌های سُریانی که اکثرن عرب‌های به اجبار کوچ داده شده بودند، نمایندگان این جریان مسیحیت بودند، آن‌ها بیش از چهار سده در قلمرو ایران‌ِ ساسانی با ایرانیان در همزیستی به سر می‌بردند. همین عرب‌ها- که بعضی از مورخان به آن‌ها عرب‌های ساسانی می‌گویند- توانستند به همراه‌ِ همکیشان ایرانی خود طی دو شکست‌ِ بزرگ ایران از بیزانس در سال‌های ۶۲۲ میلادی در ارمنستان و ۶۲۷ میلادی در نینوا جانشین پادشاهان ساسانی بشوند و تاریخ ایران‌ِ پساساسانی را رقم بزنند. در این بازی‌ِ «سرنوشت»، عرب‌های مکه و مدینه و تمامی جنگ‌های افسانه‌ای مانند قادسیه و نهاوند در تاریخ ایران هیچ نقشی ایفا نکردند. نویسنده برای نخستین بار با مدارک انبوهی نشان می‌دهد که تاریخ طبری در حقیقت فقط «تاریخ رستگاری» یا عمومی‌تر گفته شود «قصاریخ» (قصه + تاریخ) است. در این کتاب همچنین نشان داده می‌شود که در پس مفاهیمی مانند محمد، امیرالمؤمنین، خلیفه، معاویه، عبدالمللک مروان، علی، حسن، حسین، موعودگرایی، مهدی‌گرایی و … چه عناصر دینی مسیحی، استوره‌ای و عناصر فرهنگی ایرانی و میانرودانی نهفته است.

  ادامه مطالعه …