پرش به محتوا

اسلام شناسی

پژوهش‌های نوین درباره اسلام

koranpuinب. بی‌نیاز (داریوش)

 در هفته‌های گذشته، یک بار دیگر، برگه‌های یک قرآن‌ِ کهن که در اختیار دانشگاه توبینگن هستند، مورد آزمایش کربن ۱۴ قرار گرفته‌اند و این بار گفته شده که احتمالن این قرآن حدود ۲۰ تا ۴۰ سال (۶۴۹-۶۷۵ م.) پس از مرگ پیامبر اسلام نگارش شده است [در گذشته گفته بودند که متعلق به سده ۹ میلادی است]. در این میان دوستانی از من که مترجم آثار پژوهشگران «اناره» [اناره به عربی تقریبن «روشنگری» معنی می‌دهد] هستم، پرسیده‌اند که این پژوهشگران در این باره چه می‌گویند.

ادامه مطالعه …

دکتر داریوش شایگان

برگرفته از: آثار و مقالاتی از داریوش شایگان

 چکیده: تمدن‌های بزرگ باستانی، همچون تمدن‌های هندی و ایرانی به یکدیگر نزدیک‌اند و ریشه دینی دارند. این تمدن‌ها می‌توانند با شناخت درست تمدن غرب، از توانمندی‌های آن استفاده نمایند و خلأ موجود در تمدن غربی را، که معنویت‌گرایی است پر کنند. عرفان شرقی و عرفان اسلامی توانایی پاسخگویی به نیازهای حیاتی بشر را ـ که مدرنیته از پاسخ به آنها ناتوان است ـ دارد. ولی اسلام با مدرنیته درگیر مشکلاتی تاریخی است که از رنسانس نشأت می گیرد.

محور این گفت وگو، کتاب آئین هندو و عرفان اسلامی، اثر داریوش شایگان، می‌باشد؛ موضوعات متنوع و متعددی در آن مطرح می گردد.

ادامه مطالعه …

نویسنده: دکتر علی اشرف صادقی

 ام‌الکتاب یکی از کتابهای مقدس و سرّی اسماعیلیان منطقه‌ی جیحون علیا در آسیای مرکزی است که به زبان فارسی نوشته شده است. (۱) قسمت عمده‌ی مطالب کتاب پاسخهایی است که امام محمدباقر در جواب سؤالات شاگردان خود گفته است. این کتاب را نخستین بار ولادیمیر ایوانف متخصص اسماعیلیه به عالم تحقیق شناساند. ایوانف در مقاله‌ی مفصلی که در ۱۹۳۲ در مجله ی تحقیقات اسلامی منتشر کرد درباره‌ی منشأ و محتوای کتاب به تفصیل سخن گفت. وی سپس در ۱۹۳۶ متن کتاب را براساس نسخه هایی که همه متأخر و مربوط به اواخر قرن سیزدهم هجری بودند، همراه با مقدمه ای در ۱۵ صفحه در جلد ۲۳ مجله‌ی اسلام منتشر کرد. درباره‌ی محتوای کتاب ایوانف اظهار داشت که: با این که این اثر به احتمال قوی متعلق به محافلی است که با اسماعیلیان ارتباط نزدیک داشته و تحت تأثیر آنها بوده اند، با اصول عقاید اسماعیلیان ارتباط ندارد و احتمالاً منعکس‌کننده‌ی عقاید شاخه‌ای از قرامطه است که آثار عقاید ایرانی مانند اعتقادات مانوی نیز در آن دیده می شود (ایوانف، ۱۹۳۲، ص ۴۳۱؛ ایوانف، ۱۹۳۶، ص ۳ ). دلایل ایوانف در این باره یکی این است که جای اصطلاحات اساسی مذهب اسماعیلی مانند امامت، وصایت، نص، ناطق، اساس و غیره در این کتاب به کلی خالی است. دیگر این که این کتاب، با وجود قدمت آن، هیچ اثری در نوشته‌های بعدی اسماعیلی باقی نگذاشته و در هیچ جا اشاره‌ای به آن نشده است (ایوانف، ۱۹۳۶، ص ۴).

ادامه مطالعه …

آیا علی یک شخصیت واقعی در تاریخ بود؟ این پرسشی است که نویسنده در برابر خود می‌نهد و تلاش می کند تا با اتکا به اسناد شناخته شده تاکنونی به آن پاسخ بدهد.

ریموند دکوین به روشنی نشان می‌دهد که از چه زمان نام علی در تاریخ به ثبت رسیده است؛ او همچنین روشن می‌کند که علی نه یک شخصیت زمینی بلکه یک شخصیت نمادین عرفانی (گنوسی) بوده است که چندین دهه پس از حاکمیت اعراب، آرام آرام از یک زندگینامه‌ی زمینی برخوردار شد. تمامی جنگ ها و کشتاری که به این شخصیت نمادین عرفانی نسبت می‌دهند  فراورده‌ی دهه‌های بعدی به ویژه عصر‌ِ خلفای عباسی‌‌ هستند.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

با آغاز عصر روشنگری، ستیز‌ِ فکری میان دانش‌ِ مدرن با دین و نمایندگان‌ِ آن، روحانیت، نیز آغاز شد. روحانیت کلیسا که تا آن زمان افکار مردم را هدایت می‌کرد، ناگاه با موجی گسترده از نقد رو به رو گردید. در این میان کتاب‌های مقدس مانند انجیل عهد قدیم و جدید، و بسیاری دیگر از ادحایث یهودی و مسیحی، زیر ذره‌بین‌ِ نقد‌ِ دانش‌مندان و دانش‌پژوهان قرار گرفت. بازخوانی‌ِ کتاب‌های مقدس آغاز شد و پوسته سخت‌ِ و سمج ایمان و دین‌خویی زیر سوهان‌ِ بی‌وقفه شک قرار گرفت. … و سرانجام علم مدرن توانست جایگاه‌ِ بلامنازع‌ِ دین و نمایندگان آن را بگیرد. داستان‌ها و روایت‌های انجیلی که تا آن زمان به عنوان «اسناد» غیرقابل شک مورد پذیرش‌ِ همگان بود، به تدریج مشروعیت خود را از دست دادند. یکی از این موارد، موضوع موسا و یهودیت بود.

ادامه مطالعه …

یان آسمن، مصرشناس، باستان‌شناس، دین‌شناس و منتقد‌ِ فرهنگ یکی از متفکران امروز است که پژوهش‌های گوناگونی در زمینه ادیان و به ویژه شکل‌گیری یکتاپرستی انجام داده است. او هم اکنون یکی از بهترین مصرشناسان جهان به شمار می‌رود.

ادامه مطالعه …

تاریخ این کتاب حداکثر به زمان هارون‌الرشید برمی‌گردد، یعنی اواخر سده دوم هجری. این کتاب یکی از منابع باقی‌مانده جریان‌های گنوسی (عرفانی) میانرودان و ایران است که بعدها به غالیان‌ِ شیعه (گزافه‌گویان) شهرت یافتند.

بن‌مایه این کتاب علی‌رغم‌ِ ذکر‌ِ نام‌هایی چون محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین، گنوسی (عرفانی) است.

قدمت‌ِ جریان‌های گنوسی (عرفانی) بسیار طولانی‌تر از ادیان یکتاپرستی است. جهان‌بینی‌ِ عرفانی در مرتبه نخست برکیهان‌شناسی استوار است و خدای آفریننده در ارتباط با عناصر‌ِ کیهانی توضیح داده می‌شود. از این رو، بدون درک‌ِ بودیسم و همچنین دستاوردهای علمی سومریان در زمینه کیهان‌شناسی، فهمیدن‌ِ دستگاه‌ِ نظری عرفانی که بر میراث‌ِ سومریان و بودیسم استوار شده ناممکن است.

ادامه مطالعه …

 ب. بی‌نیاز (داریوش)

به تازگی سه کتاب تازه با عنوان‌های «آغاز‌ِ ستایش علی و شکل‌گیری جهان‌بینی عباسیان»، نویسنده ریموند دکوین (Raymond Dequin)، «یکتاپرستی و زبان خشونت» اثر‌ِ پروفسور دکتر یان آسمن (۱) و «ام‌الکتاب» به ویراستاری ولادیمیر الکسویچ ایوانف شرق‌شناس و یکی از برجسته‌ترین اساتید در زمینه تحقیقات مربوط به فرقه اسماعیلیه، توسط انتشارات پویا منتشر شد.

در این جا تلاش می‌کنم نگاهی کوتاه به بُن‌مایه‌های این سه کتاب بیندازم.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

این نوشتار اساسن از رساله‌ای به نام «آغاز ستایش علی و شکل‌گیری جهان‌بینی عباسیان» که ریموند دکوین نوشته برگرفته شده است. رساله‌ی نامبرده را به فارسی ترجمه کرده‌ام و در آینده‌ی نزدیک به صورت کتاب در اختیار خوانندگان علاقه‌مند قرار خواهد گرفت. موضوع اصلی کتاب نه بررسی محمد‌ِ تاریخی بلکه علی‌ِ تاریخی است. به سخن دیگر، بخش مربوط به محمد، جزئی کوچک از این رساله می‌باشد که نویسنده‌ی کتاب با اتکا به پژوهش‌های همکاران دیگر چکیده‌وار به آن پرداخته است. سلیمان بشیر طی مطالعات بسیار دقیق‌ِ احادیث و روایات اسلامی دریافت که محمد بن حنفیه و محمد‌ِ پیامبر [محمد بن عبدالله] عملن از یک زندگینامه برخوردارند. او پژوهش‌های خود را در کتابی با عنوان «مقدمه فی التاریخ الآخر» (۱۹۸۴) ارایه داده که ریموند دکوین با اتکا بدان، به این موضوع اشاره کرده است.

همان گونه که در کتاب‌های ترجمه‌شده مانند «از بغداد به مرو» و «از اوگاریت به سامره» و مقالات دیگر www.eslamshenasi.net آمده، شخصیت‌ِ تاریخی‌ای به نام محمد وجود خارجی نداشته و کتاب‌هایی که دو سده پس از قدرت گرفتن عرب‌ها نوشته شده مانند «سیره رسول‌الله» ابن هشام، «تاریخ طبری»، «طبقات» ابن سعد و غیره اساسن محصولات‌ِ ایدئولوژیک‌ِ دوره‌ی عباسیان بوده است. این مقاله از زاویه‌ای دیگر به همین موضوع می‌پردازد.

ادامه مطالعه …

ب. بی‌نیاز (داریوش)

 

اشاره‌ای کوتاه

نوشتارهایی که تاکنون از سوی نگارنده ترجمه یا نوشته شده‌اند بر نظریه استوار هستند که خاستگاه اسلام در میانرودان و ایران بوده و نه مکه و مدینه. این نظریه همچنین می‌گوید که مسیحیت‌ِ شرق و شاخه‌های گوناگون‌ِ گنوسی، نقطه‌ی آغاز‌ِ آن دینی بود که پس از دو سده به نام اسلام شکل‌ِ نهایی خود را گرفته است. موضوعی که در این نوشتار بدان پرداخته نشده است این پرسش است که: اگر خاستگاه اسلام، مسیحیت‌ِ شرق و گنوسی‌ها است و زبان‌ِ این بستر دینی سُریانی بوده پس چگونه و طی‌ِ چه فرآیندی زبان عربی توانست به عنوان‌ِ زبان‌ِ رسمی‌ِ اسلام خود را جا بیندازد. تلاش خواهم که در آینده تا آن‌جایی که منابع و پژوهش‌های تاکنونی امکان می‌دهند به این موضوع بپردازم.

از سوی دیگر باید یادآوری کرد که چیستی‌ِ اسلام در مرتبه‌ی نخست نه با قرآن بلکه با احادیث، روایات و مذاهب‌ِ چهارگانه تعریف می‌گردد. یعنی ادبیات ثانوی (احادیث و روایات) در اسلام بیش از خود قرآن اهمیت دارند. و درست همین احادیث و روایات هستند که اصول دین، فروع دین، آداب عبادت، آداب پاکیزگی (طهارت)، مسایل مربوط به ارث، مجازات، ازدواج و غیره را تعریف می‌کنند. این ادبیات ثانوی که عمدتن محصولات دوره‌ی عباسیان هستند شدیدن تحت‌ِ تأثیر ادبیات زرتشتی (نسخه‌ی ساسانی) می‌باشند.

ادامه مطالعه …